(देवळे / प्रकाश चाळके )
कोकणातील निसर्गरम्य सिंधुदुर्ग जिल्ह्यात अनेक गूढ परंपरा, श्रद्धा आणि आश्चर्यचकित करणाऱ्या घटना पाहायला मिळतात. कणकवलीपासून अवघ्या १३ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या ‘श्रावण’ गावातील तळेवाडी अशीच एक आगळीवेगळी जागा आहे. येथे सूर्यास्तानंतर रडण्यास मनाई आहे. मोठ्याने बोलणे, आरडाओरडा करणेही निषिद्ध मानले जाते. एवढेच नव्हे, तर येथील श्रीक्षेत्रपालाच्या मंदिराशेजारी असलेल्या तळ्याचे वैशिष्ट्यही थक्क करणारे आहे. पावसाळ्यात मुबलक पाऊस पडूनही या तळ्यातील पाणी भरत नाही; मात्र उन्हाळा सुरू होताच पाण्याची पातळी वाढते आणि तळे ओसंडून वाहू लागते.
कोकणात राखणदार, ठिकाणदार, महापुरुष आणि क्षेत्रपाल या देवतांना विशेष महत्त्व आहे. या देवतांबद्दल स्थानिकांच्या मनात असलेली श्रद्धा आणि त्यांनी घालून दिलेल्या नियमांचे पालन करण्याची परंपरा आजही अनेक गावांमध्ये जपली जाते. श्रावण गावातील तळेवाडीतील श्रीक्षेत्रपालाची आख्यायिकाही याच श्रद्धेशी जोडलेली आहे.
श्रावण गावापासून सुमारे दोन किलोमीटर अंतरावर डोंगराच्या कुशीत तळेवाडी वसली आहे. चारही बाजूंनी हिरव्यागार डोंगरांनी वेढलेल्या या परिसरात मुबलक शेती आहे. याच निसर्गरम्य वातावरणात श्रीक्षेत्रपालाचे मंदिर उभे आहे. शेतातून जाणारी वाट आणि त्यापुढील दगडी पाखाडी ओलांडून मंदिरात पोहोचता येते. मंदिरात शिवपिंड, काही वीरगळ आणि बारा-पाच संप्रदायाचे काही दगड आहेत.
या परिसरातील सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणजे सूर्यास्तानंतर रडण्यास असलेली मनाई. संध्याकाळनंतर तळेवाडीत कुणीही रडायचे नाही, मोठ्याने आवाज करायचा नाही किंवा आरडाओरडा करायचा नाही, अशी प्रथा आहे. घरात एखादी दुर्घटना घडली, तरी सूर्योदयापर्यंत शांतता राखली जाते. दुःख अनावर झाल्यास गावाच्या वेशीबाहेर जाऊन रडावे, अशी येथील समजूत आहे.
श्रीक्षेत्रपालाच्या नियमांमध्ये प्राण्यांच्या रक्ताशी संबंधित मनाईचाही समावेश असल्याचे सांगितले जाते. त्यामुळे तळेवाडीत मांसाहारासाठी मांस शिजवले जात नाही. त्यासाठी गावाच्या हद्दीबाहेर जावे लागते. परिसरात पशुपक्ष्यांचा मोठा वावर असला, तरी त्यांना त्रास द्यायचा नाही, अशीही येथील धारणा आहे. या नियमांचे उल्लंघन केल्यास क्षेत्रपालाचा कोप होऊ शकतो, अशी स्थानिकांची श्रद्धा आहे.
मात्र, या गावातील सर्वाधिक कुतूहल वाढवणारे वैशिष्ट्य मंदिराशेजारी असलेल्या मोठ्या तळ्याचे आहे. स्थानिकांच्या म्हणण्यानुसार, पावसाळ्यात कितीही मुसळधार पाऊस झाला, तरी तळे भरून वाहत नाही. पावसाळ्यात त्यातील पाणी कमी असते. उन्हाळ्याची तीव्रता वाढू लागली की मात्र पाण्याची पातळी हळूहळू वाढते आणि तळे ओसंडून वाहू लागते. या पाण्याचा उपयोग तळेवाडीतील रहिवासी उन्हाळ्यात शेतीसाठी करतात. पुन्हा पावसाळा जवळ आला की तळ्यातील पाणी कमी होऊ लागते.
ऋतूंच्या नेहमीच्या अनुभवाच्या उलट जाणारे हे तळ्याचे वैशिष्ट्य स्थानिकांच्या श्रद्धेमुळे अधिकच चर्चेचा विषय ठरते. या पाण्याच्या चक्रामागील नेमके कारण काय, याबाबत कोणतेही वैज्ञानिक स्पष्टीकरण येथे दिलेले नाही. मात्र, तळेवाडीतील रहिवाशांसाठी हे तळे आणि श्रीक्षेत्रपालाविषयीच्या परंपरा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत.
गौरी-गणपती, होळी-शिमगा, देवदीपावली आणि गावोगावी साजरे होणारे यात्रोत्सव यांमुळे कोकणाचे सांस्कृतिक वैभव अनुभवण्यासाठी पर्यटक आणि भाविक पुन्हा पुन्हा या भूमीकडे आकर्षित होतात. निसर्ग, देवदेवता, मंदिरांची परंपरा आणि लोकश्रद्धा यांचा अनोखा संगम असलेल्या कोकणातील श्रावण गावाची तळेवाडीही आपल्या वेगळ्या नियमांमुळे आणि वैशिष्ट्यपूर्ण तळ्यामुळे कुतूहल निर्माण करते.
