(मुंबई / वृत्तसंस्था)
केस विंचरताना किंवा कटिंग केल्यानंतर गळणारे केस आपण सहजपणे कचऱ्यात टाकतो. मात्र, तुम्हाला माहिती आहे का, हेच टाकाऊ वाटणारे केस बाजारात हजारो रुपयांना विकले जातात? मानवी केसांची वाढती मागणी आणि त्यातून होणाऱ्या मोठ्या आर्थिक उलाढालीमुळे या केसांना आता अनेक ठिकाणी ‘ब्लॅक गोल्ड’ म्हणून संबोधले जात आहे. घरातून, सलूनमधून आणि मंदिरांमधून गोळा होणारे केस विविध प्रक्रियेतून जातात आणि त्यांचा वापर विग, हेअर एक्स्टेंशन, सौंदर्य उद्योग तसेच काही औद्योगिक आणि कृषी उपयोगांसाठी केला जातो.
गावोगावी फिरून भंगार किंवा विविध वस्तू गोळा करणाऱ्या व्यक्तींकडून मानवी केसही खरेदी केले जातात. काही ठिकाणी साधारण 100 ग्रॅम केसांसाठी सुमारे 400 रुपयांपर्यंत दर मिळत असल्याचे सांगितले जाते. म्हणजेच किलोमागे हा दर सुमारे 4 हजार रुपयांपर्यंत जाऊ शकतो. केसांची गुणवत्ता, लांबी, रंग, त्यांची अवस्था आणि ते एकाच दिशेने व्यवस्थित ठेवलेले आहेत की नाही, यावर त्यांचा बाजारभाव मोठ्या प्रमाणात बदलतो.
पूर्वी सलूनमध्ये कटिंग केल्यानंतर उरलेल्या केसांकडे अक्षरशः कचरा म्हणून पाहिले जायचे. मात्र, गेल्या काही काळात या केसांना बाजारपेठ मिळाल्याने परिस्थिती बदलली आहे. पुरुषांच्या कटिंगमधून निघणाऱ्या केसांनाही व्यापाऱ्यांकडून मागणी आहे. पूर्वी या वेस्ट केसांना साधारण 1,500 ते 3,000 रुपये प्रतिकिलो दर मिळत असल्याचे सांगितले जात होते. आता काही बाजारपेठांमध्ये हा दर सुमारे 4 हजार रुपये किलोपर्यंत पोहोचल्याने सलूनमधील केसही वेगळे करून विकले जात आहेत.
गल्लोगल्ली फिरून केस गोळा करणारे छोटे व्यापारी हे केस मोठ्या व्यापाऱ्यांना किंवा प्रक्रिया करणाऱ्या कंपन्यांना विकतात. त्यानंतर केसांची प्रतवारी केली जाते. लांब, मजबूत आणि चांगल्या गुणवत्तेचे केस वेगळे केले जातात, तर लहान आणि तुटलेले केस वेगळ्या उपयोगासाठी पाठवले जातात. त्यामुळे केसांची लांबी आणि गुणवत्ता यांना या बाजारात विशेष महत्त्व आहे.
लांब केसांना सर्वाधिक मागणी
मानवी केसांच्या बाजारात प्रत्येक केसाला समान किंमत मिळत नाही. लांब, मजबूत आणि नैसर्गिक स्वरूपातील केसांना तुलनेने अधिक मागणी असते. विशेषतः एकाच दिशेने मुळापासून टोकापर्यंत व्यवस्थित ठेवलेले ‘Remy Hair’ तसेच प्रक्रिया न केलेले उच्च दर्जाचे केस हे विग आणि हेअर एक्स्टेंशन तयार करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणात वापरले जातात. अशा उच्च गुणवत्तेच्या केसांचा दर साधारण 10 हजारांपासून 30 हजार रुपये प्रतिकिलो किंवा त्याहून अधिक असू शकतो. त्यामुळे केसांची लांबी आणि गुणवत्ता जितकी चांगली, तितकी त्यांची किंमत वाढण्याची शक्यता असते.
मंदिरांमधील केशदानामुळे भारताचा मोठा वाटा
भारताच्या मानवी केसांच्या बाजारपेठेला मंदिरांमध्ये होणाऱ्या केशदानाची मोठी मदत मिळते. देशातील अनेक मंदिरांमध्ये भाविक श्रद्धेने मुंडन किंवा केशदान करतात. या प्रक्रियेत मोठ्या प्रमाणावर केस जमा होतात. त्यांची वर्गवारी आणि प्रक्रिया करून ते देशांतर्गत तसेच आंतरराष्ट्रीय बाजारात विकले जातात. विशेषतः लांब आणि नैसर्गिक केसांना परदेशात मोठी मागणी आहे. विग आणि हेअर एक्स्टेंशन तयार करण्यासाठी भारतीय केसांना अनेक बाजारपेठांमध्ये पसंती मिळते. त्यामुळे भारत हा मानवी केसांच्या जागतिक व्यापारातील महत्त्वाचा देश मानला जातो.
विग आणि हेअर एक्स्टेंशनसाठी मोठी मागणी
मानवी केसांना सर्वाधिक मागणी सौंदर्य उद्योगातून येते. टक्कल पडणे, केस गळणे किंवा केसांची घनता कमी होणे अशा कारणांमुळे विग आणि हेअर सोल्यूशन्सचा वापर करणाऱ्या ग्राहकांची संख्या मोठी आहे. याशिवाय फॅशन इंडस्ट्री, चित्रपटसृष्टी, मॉडेलिंग आणि ब्युटी इंडस्ट्रीमध्येही नैसर्गिक मानवी केसांपासून तयार केलेल्या विग आणि हेअर एक्स्टेंशनचा वापर मोठ्या प्रमाणात केला जातो. सिंथेटिक केसांच्या तुलनेत नैसर्गिक मानवी केस अधिक नैसर्गिक दिसतात. त्यांना ग्राहक आपल्या गरजेनुसार स्टाइल, कलर किंवा सेट करू शकतात. त्यामुळे उच्च दर्जाच्या मानवी केसांना आंतरराष्ट्रीय बाजारात मोठी मागणी असते.
केसांपासून सेंद्रिय खतही तयार होते
मानवी केसांमध्ये केराटिन नावाचे प्रोटीन मोठ्या प्रमाणात असते. त्यामुळे वैज्ञानिक आणि औद्योगिक प्रक्रियेद्वारे त्याचा काही कृषी उपयोगही केला जातो. प्रक्रिया केलेल्या केसांपासून सेंद्रिय खत किंवा मातीसाठी उपयुक्त उत्पादने तयार करण्याचे प्रयोग आणि वापर विविध ठिकाणी केला जातो. मानवी केसांमध्ये असलेले नायट्रोजन आणि केराटिन यामुळे ते काही प्रकारच्या सेंद्रिय खतांच्या निर्मितीसाठी उपयुक्त ठरू शकतात. त्यामुळे विग आणि हेअर एक्स्टेंशनपुरताच मानवी केसांचा वापर मर्यादित राहिलेला नाही.
केसांचा बाजार इतका मोठा का झाला?
जगभरात सौंदर्य आणि वैयक्तिक देखभाल उद्योगाचा विस्तार होत आहे. त्याचबरोबर केस गळणे आणि टक्कल पडण्याच्या समस्यांमुळे विग, हेअर एक्स्टेंशन आणि इतर हेअर सोल्यूशन्सची मागणी वाढत आहे. त्यामुळे नैसर्गिक मानवी केसांची बाजारपेठही विस्तारत आहे.
विशेषतः नैसर्गिक, प्रक्रिया न केलेले आणि लांब केस महाग असतात. एका बाजूला मंदिरांमधून मोठ्या प्रमाणावर केस उपलब्ध होतात, तर दुसऱ्या बाजूला घराघरातून आणि सलूनमधून निघणारे केसही व्यापारी गोळा करतात. या संपूर्ण साखळीत केस गोळा करणारे, छोटे व्यापारी, घाऊक विक्रेते, प्रक्रिया करणाऱ्या कंपन्या आणि निर्यातदार अशा अनेक घटकांचा सहभाग असतो.
उपलब्ध उद्योगाच्या अंदाजांनुसार, जागतिक मानवी केसांच्या बाजारपेठेची उलाढाल मोठ्या प्रमाणात आहे आणि भारताचाही या व्यापारात महत्त्वाचा वाटा आहे. भारतातून दरवर्षी हजारो कोटी रुपयांचे मानवी केस आणि त्यापासून तयार होणारी उत्पादने विविध देशांच्या बाजारपेठेत पोहोचतात.
घरात गळणारे केस आता ‘कचरा’ राहिलेले नाहीत
पूर्वी घरातील केस, सलूनमधील केस किंवा रस्त्यावर पडलेले केस यांना कोणतेही आर्थिक मूल्य नसल्याचे मानले जायचे. मात्र, वाढत्या मागणीमुळे या केसांकडे आता वेगळ्या नजरेने पाहिले जात आहे. काही भागांत घरातून गोळा केलेले केस वजनानुसार विकले जातात. म्हणूनच केस विंचरताना गळणारे केस किंवा सलूनमधील कटिंगनंतर उरलेले केस सरसकट कचऱ्यात टाकण्याऐवजी त्यांची स्वतंत्रपणे विल्हेवाट लावण्याची पद्धत काही ठिकाणी वाढताना दिसत आहे.
‘ब्लॅक गोल्ड’ का म्हणतात?
सोन्यासारखी मौल्यवान वस्तू नसतानाही मानवी केसांना ‘ब्लॅक गोल्ड’ म्हणण्यामागे त्यांची वाढती बाजारपेठ आणि आर्थिक मूल्य हे प्रमुख कारण आहे. विशेषतः चांगल्या गुणवत्तेच्या लांब केसांना हजारो रुपये प्रतिकिलो दर मिळू शकतो. मंदिरांमधून मोठ्या प्रमाणात केस उपलब्ध होत असल्याने भारतासाठी ही एक महत्त्वाची निर्यात बाजारपेठ बनली आहे. म्हणून पुढच्या वेळी केस विंचरताना गळणारे केस किंवा सलूनमध्ये पडणारे केस पाहिले, तर ते केवळ कचरा आहेत असे समजू नका. ज्याला आपण क्षुल्लक समजतो, त्याच केसांमागे आज कोट्यवधींची जागतिक बाजारपेठ उभी आहे.
