माणूस मरण पावतो आणि घरातील एका व्यक्तीचा श्वास थांबतो; पण त्याच क्षणी त्याच्या कुटुंबातील अनेकांच्या आयुष्यात एक वेगळाच काळ सुरू होतो. घरातील वातावरण बदलते, त्या दिवसाची कामे थांबतात, नातेवाईक एकत्र येतात आणि मृत व्यक्तीच्या स्मृतीभोवती अनेक धार्मिक विधी सुरू होतात.
दहावा, अकरावा, बारावा, तेरावा, श्राद्ध, पिंडदान, तर्पण… या विधींची नावे आपल्याला परिचित आहेत. पण एक प्रश्न फार कमी वेळा विचारला जातो: हे विधी फक्त मृत व्यक्तीसाठी असतात की जिवंत राहिलेल्या माणसांसाठीही त्यांचा काही अर्थ आहे? गरुड पुराणातील मृत्यूविषयक भाग पाहिला तर या प्रश्नाचे एक वेगळेच चित्र समोर येते.
गरुड पुराण हे हिंदू धर्मातील अठरा महापुराणांपैकी एक मानले जाते. त्यातील मृत्यू आणि अंत्यसंस्काराशी संबंधित भागात मृत्यूनंतरच्या अवस्थेबरोबरच विविध विधी, श्राद्ध आणि मृत व्यक्तीच्या पुढील प्रवासाशी संबंधित धार्मिक कल्पना मांडल्या आहेत.
मृत्यूच्या क्षणी कथा संपत नाही
गरुड पुराणातील कल्पनेनुसार शरीराचा अंत म्हणजे अस्तित्वाचा पूर्ण अंत नाही. कर्माच्या आधारे पुढील प्रवासाची संकल्पना मांडली जाते. या कथनाचा केंद्रबिंदू एकच आहे: माणूस काय घेऊन जातो?
धन नाही, घर नाही, पद नाही आणि संपत्तीही नाही. त्याच्यासोबत जाते ती त्याच्या कर्मांची कल्पना. म्हणून गरुड पुराणातील मृत्यूविषयक कथन केवळ भीती निर्माण करणारे नसून माणसाने जिवंत असताना कसे जगावे, याचा नैतिक विचारही पुढे आणते. कर्म आणि पुनर्जन्म यांचा संबंध हा गरुड पुराणाच्या अभ्यासात महत्त्वाचा विषय मानला जातो.
मग दहा दिवसांचे विधी का?
गरुड पुराणाच्या एका अध्यायात मृत्यूनंतरच्या दहा दिवसांच्या विधींचे वर्णन आहे. त्यात पिंड अर्पण करण्यासारख्या विधींचा उल्लेख येतो आणि मृत्यू अपरिहार्य असल्याची जाणीव करून दिली जाते. यातून एक विलक्षण गोष्ट लक्षात येते. मृत्यूभोवती विधींची एक शिस्त तयार केली जाते. अचानक आलेल्या दुःखाला एक क्रम मिळतो. पहिल्या दिवशी काय करायचे, पुढील दिवसांत काय करायचे, नातेवाईकांनी कसे सहभागी व्हायचे, मृत व्यक्तीचे स्मरण कसे करायचे, या सगळ्यामुळे शोकाला एक संरचना मिळते.
आजच्या काळातील एका संशोधनातही गरुड पुराणाशी संबंधित हिंदू मृत्यूविधींचा अभ्यास करताना असे आढळले की अशा विधींमुळे शोकग्रस्त कुटुंबाला आधार, सांत्वन, सामाजिक सहभाग आणि दुःख स्वीकारण्याची चौकट मिळू शकते.
तेरावा दिवस म्हणजे नेमके काय?
अनेक हिंदू कुटुंबांमध्ये मृत्यूनंतरच्या दिवसांना विशेष महत्त्व असते. मात्र सर्व समाज आणि सर्व प्रदेशांमध्ये पद्धत अगदी सारखीच असेल असे नाही. गरुड पुराणाच्या उपलब्ध पाठांमध्ये मृत्यूनंतरच्या विविध संस्कारांचे, सपींडीकरणाचे आणि पुढील श्राद्धपरंपरांचे वर्णन आहे. काही पाठांमध्ये मृत व्यक्तीची ‘प्रेत’ अवस्थेतून ‘पितृ’ अवस्थेकडे जाण्याची धार्मिक कल्पना मांडली आहे. म्हणून आज प्रचलित असलेल्या प्रत्येक विधीला फक्त “गरुड पुराणात सांगितले आहे” असे सरसकट म्हणणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक परंपरा, कुटुंबाची पद्धत आणि विविध धार्मिक ग्रंथ यामुळे विधींमध्ये फरक आढळू शकतो.
पिंड म्हणजे फक्त भाताचा गोळा नाही?
पिंडदानाकडे केवळ एक धार्मिक कृती म्हणून पाहिले जाते. मात्र त्यामागे एक मोठी प्रतीकात्मक कल्पना आहे. मृत व्यक्तीला अन्न, पाणी आणि स्मरण देण्याची ही परंपरा आहे. जिवंत माणसाच्या मनातही यामुळे एक भावना निर्माण होते: “आपली व्यक्ती गेली आहे, पण तिचे अस्तित्व आणि तिच्या आठवणी अजूनही आपल्या जीवनाचा भाग आहेत.” याच कारणामुळे पूर्वजांना अन्न अर्पण करण्याची परंपरा हिंदू संस्कृतीत महत्त्वाची ठरली आहे. मृत्यू, पूर्वज आणि स्मरण यांच्यातील संबंध हा हिंदू मृत्यूविषयक विचारांचा महत्त्वाचा भाग असल्याचे अभ्यासकांनीही नमूद केले आहे.
मृत व्यक्तीपेक्षा जिवंत माणसांसाठी मोठा संदेश?
इथेच या संपूर्ण परंपरेचा सर्वात वेगळा अर्थ दिसतो. एखाद्या व्यक्तीच्या मृत्यूनंतर घरातील लोक काही दिवस एकत्र येतात. जुने संबंध पुन्हा जुळतात. मृत व्यक्तीच्या आठवणी सांगितल्या जातात. त्याने केलेली चांगली कामे आठवली जातात. काही वेळा वर्षानुवर्षे न भेटलेली माणसेही एका मृत्यूमुळे एकत्र येतात. म्हणजेच मृत्यू एका व्यक्तीला घेऊन जातो, पण मागे राहिलेल्या लोकांना एकत्र आणतो. ही धार्मिक ग्रंथांपलीकडची सामाजिक वस्तुस्थिती आहे.
गरुड पुराण वाचताना भीतीपेक्षा हा प्रश्न विचारायला हवा
गरुड पुराणात यम, कर्म, मृत्यूनंतरचा प्रवास, स्वर्ग-नरक आणि पुनर्जन्म यांसारख्या अनेक धार्मिक संकल्पना आहेत. त्यातील वर्णने श्रद्धेच्या चौकटीत समजून घ्यावीत. त्यांना आधुनिक विज्ञानाने सिद्ध केलेली तथ्ये मानणे योग्य नाही. पण या कथांमागे एक नैतिक प्रश्न सतत उभा राहतो: “मृत्यूच्या दिवशी आपल्याबद्दल लोकांनी काय सांगावे?” आपण किती पैसा कमावला, किती मोठे घर बांधले किंवा किती प्रसिद्ध झालो यापेक्षा आपण किती माणसे जोडली, कोणाला मदत केली, कोणाच्या आयुष्यात आनंद आणला, हेच शेवटी आठवले जाते.
पैलतीराकडे जाण्यापूर्वी…
मृत्यूनंतर काय आहे, याचे अंतिम उत्तर कोणाकडे आहे? धर्म त्याचे एक उत्तर देतो. तत्त्वज्ञान दुसरे. विज्ञान शरीराच्या मृत्यूची प्रक्रिया स्पष्ट करते; पण आत्मा, परलोक आणि पुनर्जन्म यांसारखे प्रश्न अजूनही श्रद्धा आणि तत्त्वचिंतनाच्या क्षेत्रात आहेत. म्हणून “पैलतीर” या सदराचा खरा प्रश्न कदाचित मृत्यूनंतर काय होते? हा नाही.
खरा प्रश्न आहे: “पैलतीरावर जाण्यापूर्वी आपण या तीरावर कसे जगतो?” गरुड पुराणातील मृत्यूविषयक परंपरा आपल्याला याच विचारापर्यंत घेऊन जाते. मृत्यू अपरिहार्य आहे, पण आपल्या आयुष्याचा अर्थ आपण आपल्या कर्मांनी ठरवतो, हा संदेश या कथनातून घेता येतो.
स्रोत : गरुड पुराणातील उपलब्ध पाठ, मृत्यूविधींवरील अलीकडील शैक्षणिक अभ्यास आणि हिंदू मृत्यूविषयक परंपरांवरील संदर्भ.
टीप : लेखातील आत्मा, पुनर्जन्म, प्रेतावस्था आणि मृत्यूनंतरच्या प्रवासासंबंधी उल्लेख धार्मिक ग्रंथ आणि श्रद्धांवर आधारित आहेत; त्यांना वैज्ञानिकदृष्ट्या सिद्ध तथ्य म्हणून मांडलेले नाही.
