यकृत म्हणजेच लिव्हर हा शरीरातील अत्यंत महत्त्वाचा अवयव आहे. शरीरातील विषारी घटक बाहेर काढणे, रक्तप्रवाह नियंत्रित ठेवणे, ऊर्जा साठवणे आणि पचनक्रिया सुरळीत ठेवण्याचं काम लिव्हर करत असतो. हृदय, मूत्रपिंड यांच्याकडे आपण विशेष लक्ष देतो, मात्र अनेकदा लिव्हरच्या आरोग्याकडे दुर्लक्ष होतं. तज्ञांच्या मते, हीच सवय पुढे गंभीर आजारांना कारणीभूत ठरू शकते.
संतृप्त व ट्रान्स फॅट्स, जास्त साखर, मद्यपान आणि काही औषधांचा अतिरेक लिव्हरच्या कार्यक्षमतेवर थेट परिणाम करतो. लिव्हरच्या आजारात पोटदुखी, सूज, कावीळ, लघवी आणि मलाच्या रंगात बदल, तसेच सहज रक्तस्राव यांसारखी लक्षणं दिसून येतात. मळमळ/उलटी: हे सुरुवातीच्या लक्षणांपैकी एक आहे
लिव्हर खराब होत असल्याची महत्त्वाची लक्षणं
लिव्हर नीट काम करत नसेल तर शरीर वेगवेगळ्या प्रकारे संकेत देऊ लागतं. कावीळ हे त्यातील प्रमुख लक्षण आहे. त्वचा आणि डोळे पिवळे पडण्यामागे बिलीरुबिन योग्यरित्या प्रक्रिया न होणं कारणीभूत असतं. हेच बिलीरुबिन रक्तात साचल्यामुळे त्वचा आणि डोळ्यांवर त्याचा परिणाम दिसतो.
लिव्हर कमजोर झाल्यास लघवीचा रंग गडद पिवळा किंवा तपकिरी होऊ शकतो. कारण मूत्रपिंड रक्तातील अतिरिक्त बिलीरुबिन फिल्टर करून लघवीतून बाहेर टाकतात. यासोबतच, कोणतंही शारीरिक श्रम न करता सतत थकवा जाणवणं, पाय व घोट्यांमध्ये सूज येणं ही लक्षणंही दुर्लक्षित करू नयेत.
पोटाच्या उजव्या वरच्या भागात वारंवार वेदना होत असतील तर त्या लिव्हरच्या सूजेमुळे किंवा नुकसानीमुळे असू शकतात. काही वेळा श्वास घेतानाही वेदना वाढतात. किरकोळ जखम झाल्यानंतरही रक्त थांबत नसेल, तर तेही लिव्हर आजाराचं गंभीर लक्षण मानलं जातं. कारण आजारी लिव्हर रक्त गोठवण्यासाठी आवश्यक घटक तयार करण्यात अपयशी ठरतो. यकृत रक्ताच्या गुठळ्या तयार करण्यासाठी आवश्यक असलेली प्रथिने तयार करते. जेव्हा यकृत बिघडते तेव्हा ही प्रथिने तयार होत नाहीत. त्यामुळे, व्यक्तीला सहजपणे जखमा होऊ शकतात.
नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हरचा वाढता धोका
तज्ञ सांगतात की, फक्त मद्यपान करणाऱ्यांनाच नव्हे, तर मद्यपान न करणाऱ्या लोकांनाही फॅटी लिव्हरचा धोका असतो. याला नॉन-अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर आजार म्हणतात. अशा रुग्णांमध्ये वजन अचानक कमी होणं, अशक्तपणा, त्वचेवर खाज येणं आणि त्वचेखाली रक्तवाहिन्या फुगलेल्या दिसणं ही लक्षणं दिसतात.
हात,पाय किंवा पोट फुगणे ही लक्षणेही दिसतात. यकृताचे कार्य व्यवस्थित न झाल्यास, द्रवपदार्थ जमा होतात आणि पोटात सूज म्हणून दिसून येतात. कधीकधी, गुरुत्वाकर्षणाच्या क्रियेमुळे, हे द्रव हात आणि पायांमध्ये देखील भरतात. परिणामी, हातपाय देखील सुजलेले दिसतात.
रात्री दिसणारी लक्षणंही धोक्याची घंटा
रात्री झोप न लागणं किंवा वारंवार झोपेतून जाग येणं हे लिव्हर विकारांचं महत्त्वाचं लक्षण असू शकतं. विशेषतः लिव्हर सिरोसिसमध्ये 25 ते 40 टक्के रुग्णांना अनिद्रेचा त्रास जाणवतो. रक्तातील विषारी घटक बाहेर न पडल्यामुळे मेंदूवर परिणाम होतो आणि झोपेचा चक्र बिघडतो.
रात्री वारंवार लघवीला उठावं लागणं, हात-पायांच्या तळव्यांना खाज सुटणं, तसेच पायांमध्ये सूज येणं हीही लिव्हर कमजोर झाल्याची लक्षणं असू शकतात. ही सूज सिरोसिस किंवा लिव्हर फेल्युअरमध्ये अधिक तीव्र स्वरूपात दिसून येते. जेव्हा पित्त क्षारांचे प्रमाण जास्त असते तेव्हा ते क्षार त्वचेखाली जमा होतात, त्यामुळे खाज सुटते.
बोटांची टोकं जाड होणं, नखं पुढं वाकणं, नखं पांढरी-फिकट दिसणं… हे सर्व बदल यकृतातील दीर्घकालीन समस्येची खूण असू शकतात. रक्ताभिसरण कमकुवत होऊ लागले की नखांमध्ये असे बदल दिसायला सुरुवात होते. थकवा, पिवळेपणा यांसह हे लक्षण दिसल्यास तपासणी अत्यावश्यक.
त्वचेखाली बारीक रक्तवाहिन्या पसरल्यास त्या कोळ्याच्या जाळ्यासारख्या दिसू लागतात. याला स्पायडर एंजियोमा म्हणतात. वेदना नसतात, पण यकृत नीट काम करत नसल्याने हार्मोनल असमतोल निर्माण होऊन अशा रेषा दिसतात.
अशा लक्षणांमुळे तुमचं यकृत खराब झालंय असं निश्चित म्हणता येत नाही. पण, हे संकेत दुर्लक्षिण्यासारखी नाहीत. ते या अत्यंत महत्त्वाच्या अवयवावर ताण वाढत असल्याची सूचना देतात. वेळेत तपासणी केल्यास मोठा धोका टाळता येऊ शकतो. लिव्हरशी संबंधित कोणतीही लक्षणं सतत जाणवत असतील, तर त्याकडे दुर्लक्ष न करता त्वरित तज्ञ डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. वेळीच तपासणी आणि योग्य उपचार केल्यास लिव्हरचे गंभीर आजार टाळता येऊ शकतात.
लिव्हर निरोगी ठेवण्यासाठी काय कराल?
लिव्हरच्या आरोग्यासाठी संतुलित आहार अत्यंत गरजेचा आहे. पालेभाज्या, ताजी फळं, संत्री, गाजर, अक्रोड आणि ऑलिव्ह ऑइल यांचा आहारात समावेश करा. जंक फूड, फास्ट फूड, सोडा आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ टाळा, कारण हे लिव्हरवर अतिरिक्त ताण टाकतात. दररोज पुरेसं पाणी प्या, जेणेकरून शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडण्यास मदत होईल. नियमित योग, चालणं आणि व्यायामामुळे रक्तप्रवाह सुधारतो आणि लिव्हर सुदृढ राहतो.
