(कोलंबो / वृत्तसंस्था)
रामायणातील रावणाची लंका, त्याचा भव्य सुवर्णमहाल आणि सीतेला ठेवण्यात आलेली अशोकवाटिका यांविषयी आजही अनेकांच्या मनात प्रचंड कुतूहल आहे. रामायणातील या कथांशी संबंधित असल्याचा दावा केल्या जाणाऱ्या श्रीलंकेतील काही ठिकाणांबाबतही पर्यटक आणि इतिहासप्रेमींमध्ये आकर्षण आहे. त्यापैकीच एक महत्त्वाचे ठिकाण म्हणजे सिगिरिया. उंचच उंच कातळावर वसलेली प्राचीन वास्तुरचना, गूढ गुहा, भव्य बागा आणि जलव्यवस्थेमुळे हे ठिकाण जगभरातील पर्यटकांचे लक्ष वेधून घेते. काही पौराणिक कथांमध्ये याच ठिकाणी रावणाचा सुवर्णमहाल असल्याचा दावा केला जातो. मात्र, या दाव्यांमागील ऐतिहासिक वास्तव नेमके काय आहे, हा प्रश्नही तितकाच महत्त्वाचा आहे.
अलीकडेच प्रदर्शित झालेल्या ‘रामायण : पार्ट-१’ या चित्रपटामुळे रामकथेतील पात्रांची पुन्हा चर्चा सुरू झाली आहे. चित्रपटातील व्हीएफएक्स, व्यक्तिरेखा आणि रावणाची भूमिका साकारणाऱ्या यश यांच्या भव्य महालाच्या दृश्यांची विशेष प्रशंसा होत आहे. या पार्श्वभूमीवर रामायणाशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या विविध ठिकाणांविषयीही उत्सुकता वाढली आहे. श्रीलंकेतील सिगिरिया हे त्यापैकीच एक ठिकाण असून, त्याच्याशी अनेक पौराणिक कथा जोडल्या गेल्या आहेत.
सिगिरिया नेमके कुठे आहे?
श्रीलंकेच्या मटाले जिल्ह्यात सिगिरिया हे ऐतिहासिक ठिकाण आहे. राजधानी कोलंबोपासून ते सुमारे १७० किलोमीटर, तर दांबुला शहरापासून अवघ्या १६ किलोमीटर अंतरावर आहे. एका विशाल खडकाच्या उंच पठारावर उभारलेली ही प्राचीन वास्तुरचना पाहण्यासाठी दरवर्षी हजारो पर्यटक येथे येतात. युनेस्कोच्या जागतिक वारसास्थळांच्या यादीत समावेश झाल्यामुळे श्रीलंकेतील प्रमुख पर्यटनस्थळांमध्ये सिगिरियाला विशेष स्थान आहे.
सिगिरियाचा इतिहास राजा कश्यप यांच्याशी जोडला जातो. उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदींनुसार, हे राजा कश्यप यांच्या राज्याची राजधानी होती. या विशाल खडकाच्या सर्वांत वरच्या भागात त्यांचा राजवाडा उभारण्यात आला होता. राजा कश्यप विलासी जीवन जगत असल्याच्या कथाही प्रचलित आहेत. त्यांनी येथे आनंद भवन निर्माण केले होते. या ठिकाणी नृत्य, मनोरंजन आणि राण्यांसोबत वेळ घालवण्यासाठी विशेष व्यवस्था होती, असे सांगितले जाते.
रावणाचा सुवर्णमहाल असल्याचा दावा कितपत खरा?
सिगिरियाचा संबंध रामायणातील रावणाशी जोडणाऱ्या अनेक पौराणिक कथा प्रचलित आहेत. या कथांनुसार, विशाल खडकाच्या माथ्यावर रावणाचा भव्य सुवर्णमहाल होता. धनदेवता कुबेराने सुमारे ५,००० वर्षांपूर्वी हा महाल बांधल्याचा दावाही काही कथांमध्ये केला जातो.
या ठिकाणाच्या माथ्यापर्यंत पोहोचण्यासाठी सुमारे १,००० पायऱ्या असल्याचे सांगितले जाते. रावणाच्या महालातील कक्षांपर्यंत जाण्यासाठी लिफ्टसदृश व्यवस्था होती, असाही दावा केला जातो. मात्र, हे दावे पौराणिक कथांवर आधारित असून त्यांना सिद्ध करणारे ठोस ऐतिहासिक पुरावे उपलब्ध असल्याचे निश्चितपणे सांगता येत नाही.
सिगिरियाच्या खडकाच्या खालच्या भागात अनेक गुहा आहेत. काही कथांनुसार, रावणाने या गुहांचा वापर कैदखाने म्हणून केला होता. सीतेचे अपहरण केल्यानंतर तिला यापैकी एका गुहेत ठेवण्यात आले होते, अशीही मान्यता आहे. या गुहांच्या भिंतींवर रंगीत चित्रे पाहायला मिळतात. त्यामध्ये अनेक महिलांची चित्रे असून, शाही पोशाखातील या महिलांना रावणाच्या पत्नी असल्याचे काही कथांमध्ये सांगितले जाते.
प्राचीन वास्तुकलेचा अद्भुत नमुना
सिगिरिया केवळ पौराणिक कथांमुळे प्रसिद्ध नाही, तर तेथील प्राचीन वास्तुकलेमुळेही जगभरात ओळखले जाते. खडकाच्या माथ्यावर प्राचीन राजवाड्याचे अवशेष आजही पाहायला मिळतात. या परिसरात टप्प्याटप्प्याने तयार केलेल्या बागा, पाण्याचे कालवे आणि कारंज्यांची व्यवस्था होती.
विशेष म्हणजे, उंच खडकावर राजवाडा उभारूनही तेथे पाण्याची व्यवस्था अत्यंत नियोजनबद्ध पद्धतीने करण्यात आली होती. महाल परिसरात पाण्याचे तलाव आणि जलव्यवस्थेची विविध बांधकामे होती. या रचनेवरून तत्कालीन वास्तुशास्त्र आणि जलव्यवस्थापनाचे कौशल्य लक्षात येते. काही पौराणिक दाव्यांनुसार, या महालात सुमारे १,००० पायऱ्या आणि माथ्यावर जाण्यासाठी लिफ्टची व्यवस्था होती. मात्र, या दाव्यांकडे ऐतिहासिकदृष्ट्या सिद्ध झालेली माहिती म्हणून पाहता येत नाही.
रावणाचा महाल की प्राचीन बौद्ध मठ?
सिगिरियाबाबत आणखी एक महत्त्वाची ऐतिहासिक बाब सांगितली जाते. या ठिकाणाचा वापर पुढे प्रसिद्ध बौद्ध मठ म्हणूनही करण्यात आला होता. उपलब्ध माहितीनुसार, १४व्या शतकापर्यंत येथे बौद्ध मठाचे अस्तित्व होते. मात्र, बौद्ध भिक्षूंनी हा परिसर नेमका कधी आणि कोणत्या कारणामुळे सोडला, याबाबत स्पष्ट माहिती उपलब्ध नाही.
सिगिरियाच्या इतिहासाभोवती अनेक कथा, दावे आणि वेगवेगळ्या मान्यता गुंफलेल्या आहेत. एका बाजूला राजा कश्यप यांच्या प्राचीन राजधानीचे ऐतिहासिक अवशेष आहेत, तर दुसरीकडे रावणाच्या सुवर्णमहालाशी संबंधित पौराणिक दावे आहेत. त्यामुळे इतिहास, वास्तुकला आणि रामायणाविषयी कुतूहल असलेल्या पर्यटकांसाठी सिगिरिया हे आकर्षणाचे केंद्र ठरले आहे.
रावणाचा सुवर्णमहाल याच ठिकाणी होता का, सीतेला येथील गुहेत ठेवण्यात आले होते का आणि या भव्य वास्तूचे खरे रहस्य काय आहे? या प्रश्नांची उत्तरे आजही इतिहास, पुरातत्त्व आणि पौराणिक मान्यतांच्या वेगवेगळ्या संदर्भांतून शोधली जात आहेत. मात्र, सिगिरियाची प्राचीन वास्तुकला आणि त्याच्याशी जोडलेल्या रहस्यमय कथा यामुळे हे ठिकाण जगभरातील पर्यटकांसाठी कुतूहलाचा विषय बनले आहे.
